Raadsvoorstel molen

raadsvoorstel

datum vergadering 17 december 2026 volgnummer

onderwerp
Romp van molen De Hoop te Sint Laurens
behandelen in raadscommissie Ruimte
portefeuillehouder Tobias van Gent
programma Sport, cultuur en recreatie
behandeld door Stephan Hageman
e-mail s.hageman@middelburg.nl
telefoon 0118 875 273

Conceptbesluit
De raad besluit:

  1. Op grond van artikel 169 lid 4 Gemeentewet het college te berichten dat de raad geen wensen of bedenkingen heeft tegen het voorgenomen besluit om de aangevraagde omgevingsvergunning (volgens variant 4) voor de reconstructie van molen De Hoop te Sint Laurens te weigeren.
  2. Het college de opdracht te geven om de restauratie van de molen volgens variant 2 uit te werken. Dat betekent: Restauratie van de huidige situatie met de vastgestelde monumentwaarden als uitgangspunt i.c.m. met een passende herbestemming. En daarover met een concreet voorstel bij de raad terug te komen.

Aanleiding
Vanuit het dorp bestaat al zo’n vijftien jaar de wens om de molen te reconstrueren met kap en wieken. Een blikvanger in het dorp om trots op te zijn. Echter een reconstructie is niet eenvoudig, vanwege de rijksmonumentale status van de huidige verschijningsvorm. Een molencomité vanuit het dorp deed onderzoek naar mogelijkheden om een reconstructie met kap en wieken toch voor elkaar te krijgen. De gemeente en het molencomité hadden echter een ander standpunt en kwamen niet tot een oplossing voor het opwaarderen van de molen.

De wens vanuit het dorp voor een molen met kap en wieken bleef en een burgerinitiatief volgde. De gemeenteraad sprak zich op 23 mei 2024 positief uit over het burgerinitiatief. En verzocht het college de verdere uitwerking ter hand te nemen. Naar aanleiding hiervan zijn voorbereidende werkzaamheden verricht en is in augustus 2025 een aanvraag voor een omgevingsvergunning opgesteld gericht op reconstructie van de molen (variant 4).

Tijdens de commissievergadering Ruimte van 2 maart 2026 heeft het college toegezegd meerdere toekomstscenario’s voor het rijksmonument uit te werken en deze aan uw raad voor te leggen. Hoewel het college formeel het besluit over de omgevingsvergunning mag nemen, leggen wij uw raad nu dit voorstel voor om uitvoering te geven aan de toezegging van maart dit jaar.

Voor het rijksmonument zijn vier varianten onderzocht. Deze variëren van beperkt onderhoud (variant 1) tot volledige reconstructie van de molen en deze weer werkend maken (variant 4). Iedere variant kent specifieke gevolgen voor monumentenzorg, leefbaarheid, ruimtelijke ontwikkeling, financiële haalbaarheid en toekomstige woningbouwontwikkelingen in Sint Laurens.

Het college is van mening dat een besluit dient te worden genomen over de molen gezien de staat van de romp en de onderhoudsplicht die we hebben ten aanzien van dit rijksmonument.

Effect
De weigering van de aangevraagde omgevingsvergunning voorkomt aantasting van het rijksmonument. Hierdoor blijven subsidiegelden voor restauratie en onderhoud mogelijk. Met de weigering wordt ook voorkomen dat er mogelijke beperkingen zijn bij toekomstige woningbouw in de omgeving van het molenromp-complex, die voortvloeien uit de verplicht op te nemen molenbiotoop in het omgevingsplan indien de vergunning wel zou worden verleend.

Met het besluit het rijksmonument te restaureren en herbestemmen op basis van de in augustus 2024 vastgestelde monumentwaarden wordt uitvoering gegeven aan de wettelijk instandhoudingsplicht en krijgt het door herbestemming alsnog een betekenisvolle functie voor Sint Laurens.

Argumenten
Voor de toekomst van molen De Hoop zijn vier varianten onderzocht. Deze zijn beoordeeld op:
• monumentale waarden
• juridische haalbaarheid
• financiële uitvoerbaarheid
• maatschappelijke meerwaarde, en
• gevolgen voor ruimtelijke ontwikkeling en woningbouw.

  1. Bestaande situatie continueren
    In deze variant worden de bouwkundige gebreken van het complex hersteld en wordt sober en doelmatig onderhoud gepleegd. Het is namelijk bij wet verboden aan rijksmonumenten onderhoud te onthouden dat voor de instandhouding daarvan noodzakelijk is. De gemeente heeft de wettelijke taak toezicht te houden op deze instandhoudingsplicht.

Voor- en nadelen

  • Voldoet aan wettelijke instandhoudingsplicht van het rijksmonument
  • In het omgevingsplan hoeft geen molenbiotoop te worden opgenomen
  • Draagt niet bij aan de beleving van het monument
  • Voldoet niet aan wens burgerinitiatief

Financieel

Subsidie voor sober en doelmatig onderhoud mogelijk vanuit de SIM (Subsidieregeling Instandhouding Monumenten)
Aanvraag subsidieregeling restauratie rijksmonumenten 2027 van provincie Zeeland mogelijk
Inzet gereserveerde middelen in de begroting voor noodzakelijke restauratiewerkzaamheden
Indicatieve investering € 300.000
Indicatieve planmatig onderhoud € 15.000 (verhoging huidige GebouwBeheersPlan)

  1. Restauratie huidige situatie met uitgangpunt de vastgestelde monumentwaarden i.c.m. met een passende herbestemming
    In deze variant kan het complex in de huidige verschijningsvorm, dat is inclusief het machinehok en de paardenstal, gerestaureerd worden en gezocht worden naar een passende herbestemming die het voorzieningenniveau en de leefbaarheid in Sint Laurens kan versterken/verbeteren.

Voor- en nadelen

  • De omgevingsvergunning zorgt niet voor precedentwerking door gelijkwaardige beoordeling aanvraag.
  • Behoud van belangrijke monumentwaarden
  • Subsidie voor restauratie en instandhouding beschikbaar
  • Geen verplichting molenbiotoop omgevingsplan waardoor geen beperking voor toekomstige woningbouw
  • Beperktere esthetisch visuele verbetering omgeving Noordweg – Voldoet niet aan wens burgerinitiatief

Financieel

Aanspraak mogelijk op SIM-regeling
Aanvraag mogelijk voor subsidieregeling restauratie rijksmonumenten 2027 van provincie Zeeland
Inzet gereserveerde middelen in de begroting voor benodigde restauratiewerkzaamheden. Aannemelijk is overigens dat deze ontoereikend zullen zijn voor alle uit te voeren restauratiewerkzaamheden > Er is geen dekking voor de investering in een herbestemmingstraject.
Indicatieve investering € 600.000
Indicatieve planmatig onderhoud € 15.000 (verhoging huidige GebouwBeheersPlan)

  1. Bestaande situatie uitbreiden met kap, vaste wieken en partiele omloop i.c.m. met een passende herbestemming
    Ook in deze variant worden de bouwkundige gebreken van het complex hersteld en wordt sober en doelmatig onderhoud gepleegd. Daarnaast wordt de romp voorzien van een kap en een gefixeerd wiekenkruis met roeden. Ook de omloop wordt gedeeltelijk teruggebracht. Dit is gedeeltelijk, omdat het pakhuis blijft staan en de omloop daardoor niet volledig gemaakt kan worden.

In deze variant wordt grotendeels het beeld teruggebracht van de traditionele windmolen zoals deze er tot 1943 uitzag, door de reversibele toevoegingen gaan er geen monumentale waarden verloren, kan het complex een herbestemming krijgen die het voorzieningenniveau van Sint Laurens kan versterken en worden toekomstige woningbouwontwikkelingen niet belemmerd door een verplicht op te nemen molenbiotoop in het omgevingsplan.

Voor- en nadelen

  • Voldoet aan de wettelijke instandhoudingsplicht van het rijksmonument
  • Kan bij goede herbestemming bijdragen aan de leefbaarheid van Sint Laurens
  • In het omgevingsplan hoeft geen molenbiotoop te worden opgenomen
  • Reversibel aan te brengen onderdelen zullen mogelijk beschouwd worden als ontsiering van het monument
  • De afleesbaarheid van de geschiedenis van het monument wordt grotendeels weggenomen
  • Dit zou tegenstrijdig kunnen zijn met de omgevingswet
  • Voldoet niet aan wens burgerinitiatief

Financieel

Subsidie voor sober en doelmatig onderhoud mogelijk middels de SIM voor wat betreft het oorspronkelijke monument
Aanvraag subsidieregeling restauratie rijksmonumenten 2027 van provincie Zeeland wellicht mogelijk
De in de begroting opgenomen middelen kunnen ingezet worden voor de noodzakelijke restauratiewerkzaamheden in het kader van de instandhoudingsplicht maar er zijn geen middelen beschikbaar om voor de in deze variant opgenomen toevoegingen
Indicatieve investering € 1.300.000
Indicatieve planmatig onderhoud € 25.000 (verhoging huidige GebouwBeheersPlan)

  1. Volledige reconstructie tot draai- en maalvaardige molen (wijziging bestaande situatie naar verschijningsvorm van voor 1943)
    De maalderij, zoals het complex in de bouwhistorische verkenning uit augustus 2024 wordt omschreven, zou daarvoor omgevormd moeten worden naar de verschijningsvorm zoals molen De Hoop deze had tot de brand in 1943.

Bij deze variant ontstaat de wettelijke verplichting tot het opnemen van een molenbiotoop in het omgevingsplan. De provinciale omgevingsverordening verwijst hiervoor naar de handleiding molenbiotoop van de vereniging De Hollandse Molen. Die vereniging heeft een biotoopformule ontwikkeld op basis van wetenschappelijk onderzoek, waarmee zowel een aanvaardbare hoogte van obstakels berekend kan worden als het verlies van wind door te hoge obstakels.

Voor- en nadelen

  • Esthetisch visuele verbetering beeldkwaliteit omgeving Noordweg
  • Voldoet aan wens burgerinitiatief
  • Een omgevingsvergunning zorgt voor precedentwerking door o.m. het niet hanteren van het gelijkheidsbeginsel
  • Verlies van belangrijke monumentwaarden
  • Subsidie voor restauratie en instandhouding vrijwel zeker niet beschikbaar
  • Beperking voor toekomstige uitbreidingsmogelijkheden woningbouw door verplichting molenbiotoop.
  • Dit zou tegenstrijdig kunnen zijn met de omgevingswet
  • Mogelijkheden uitbreiding voorzieningenniveau beperkter door sloop pakhuis en terugbrengen maalfunctie

Financieel

Vrijwel zeker geen aanspraak mogelijk op SIM
Geen aanvraag mogelijk voor subsidieregeling restauratie rijksmonumenten 2027 van provincie Zeeland
Inzet gereserveerde middelen in de begroting inzetbaar voor bouwkundig herstel molenromp interieuronderdelen
Geen dekking voor benodigde investering in reconstructie en nieuwbouw
Indicatieve investering € 1.700.000
Indicatieve planmatig onderhoud € 35.000 (verhoging huidige GebouwBeheersPlan)

Samengevat kunnen we zeggen dat variant 2:

  1. De beste balans biedt tussen erfgoed, leefbaarheid en ruimtelijke ontwikkeling. Het biedt een evenwichtige oplossing waarbij behoud van het monument, een toekomstige maatschappelijke functie én de woningbouwopgave van Sint Laurens samenkomen.
  2. Aansluit bij de vastgestelde monumentwaarden. Uit onder andere adviezen van erfgoedinstanties blijkt dat de huidige situatie van het complex belangrijke monumentale waarden vertegenwoordigt. Variant 2 respecteert en behoudt deze waarden.
  3. Aansluit bij de ontvangen adviezen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de gemeentelijke adviescommissie, de Provincie Zeeland, De Hollandse Molen en De Zeeuwse Molen hebben een negatief advies gegeven voor het afgeven van een omgevingsvergunning om de molen te reconstrueren als een draai- en maalvaardige molen.
  4. Beperkingen voor toekomstige woningbouw voorkomt. Bij volledige reconstructie ontstaat een verplichting om een molenbiotoop op te nemen in het omgevingsplan. Dit kan gevolgen hebben voor bestaande woningbouwlocaties en toekomstige woningbouwlocaties in en rondom Sint Laurens. Variant 2 kent dit nadeel niet.
  5. De beste financiële uitgangspositie biedt. Voor restauratie van het bestaande monument bestaan subsidiemogelijkheden via bestaande regelingen. Voor een volledige reconstructie zijn deze mogelijkheden zeer beperkt en ontbreekt een financiële dekking voor de benodigde investering.
  6. De gemeente is zowel eigenaar van het rijksmonument, bevoegd gezag en heeft daarnaast de wettelijke taak toe te zien op de instandhoudsplicht van rijksmonumenten. De gemeente dient als bevoegd gezag dezelfde beoordelingsmaatstaf toe te passen als zij bij een particuliere eigenaar zou toepassen. Indien zwaarwegende monumentale bezwaren voor een particuliere aanvraag tot weigering zouden leiden, moet zeer zorgvuldig worden gemotiveerd waarom diezelfde bezwaren bij een gemeentelijke aanvraag niet doorslaggevend zijn. Dit volgt uit het gelijkheidsbeginsel, het verbod op vooringenomenheid, het motiveringsbeginsel en het vereiste van een zorgvuldige belangenafweging.

Kanttekeningen

  1. Woningbouw en molenbiotoop – Het bouwen van nieuwe woningen is de meest belangrijke opgaven in de gemeente Middelburg. Zo is dat ook vastgelegd in hoofdlijnenakkoord Samen Bouwen. In Sint Laurens zelf (op de locatie Sturm) en in de omgeving van Sint Laurens zijn (grote) woningbouwplannen. Een reconstructie van de molen met kap en wieken heeft vanwege een molenbiotoop directe gevolgen voor woningbouwplannen binnen een straal van 400 meter rond de molen. Hierdoor is er nog een extra complexiteit toegevoegd aan de wens voor reconstructie met kap en wieken.
  2. Hoewel uw raad eerder steun heeft uitgesproken voor het burgerinitiatief, dient het college de aanvraag te beoordelen aan de hand van de wettelijke beoordelingscriteria van de Omgevingswet en het belang van de instandhouding van het Rijksmonument. Politieke wenselijkheid en juridische toelaatbaarheid zijn daarbij afzonderlijke afwegingen.
  3. De inwoners van Sint Laurens hebben duidelijk aangegeven dat zij voorkeur hebben voor variant 4.
  4. In het verleden heeft uw raad meerdere moties aangenomen die ten aanzien van de instandhoudingsplicht voor rijksmonumenten zich niet verhouden tot de oproep tot het verlenen van een omgevingsvergunning voor de reconstructie van de voormalige korenmolen. Zo heeft uw raad met motie 17-178 het college opgedragen om een voorstel te maken hoe de wettelijke toezichts- en handhavingstaak te versterken. Met motie 20-136 (na bespreking ingetrokken), is deze oproep herhaald en ook uit de recent gestelde art. 41 vragen over de onderhoudssituatie van het molencomplex te Sint Laurens blijkt dat de instandhouding van de (rijks) monumentwaarden een voor de raad belangrijk onderwerp is. Dit staat echter lineair op de meermaals door uw raad gedane oproepen om de (negatieve) adviezen van o.a. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, die juist gericht zijn op de instandhouding van het rijksmonument met de vastgestelde monumentwaarden, ter zijde te leggen. Dit is bijvoorbeeld letterlijk opgenomen in raadsvoorstel 24-056 ‘Burgerinitiatief Molen de Hoop’. Ook individuele moties die door uw raad zijn aangenomen bevatten deze tegenstrijdigheid. Zo benadrukken moties 22-110 4.m.1 en 22-014 enerzijds de instandhouding van het rijksmonument maar wordt anderzijds de aantasting daarvan door reconstructie van de molen bepleit. Deze tegenstrijdige signalen heeft het college meegewogen in de besluitvorming en acht daarbij m.n. de oproep tot het negeren van adviezen van de RCE niet in overeenstemming met de wettelijke taak van het gemeentebestuur met betrekking tot de instandhouding van monumenten.

Financiën
Aan het besluit geen wensen en bedenking te uiten op het voorgenomen besluit van het college zijn geen financiële consequenties verbonden. De restauratie die het college voor ogen heeft, kost uiteraard wel geld. Bij de Kadernota 2023-2026 zijn structureel jaarlijkse kapitaallasten van € 15.000 opgenomen. Hiermee werd destijds ruimte gecreëerd om het initiatief te ondersteunen met een financiële bijdrage van € 300.000. Op dat moment waren de totale investeringskosten echter nog niet volledig in beeld. Op basis van het inmiddels gekozen scenario blijkt dat de benodigde investering hoger uitvalt, waardoor ook de financiële bijdrage moet worden verhoogd. Dit betekent dat het oorspronkelijk geraamde bedrag van € 300.000 dient te worden verdubbeld.

Bij de vier varianten zijn kosten benoemd. Deze kostenopgave is een indicatie van stichtingskosten (bouwkosten plus voorbereiding) op basis van de begroting opgesteld door het comité ‘Herstel molen de Hoop’. D.d. 10/3/22 voor variant 4. Door de gemeente Middelburg geïndexeerd met 20% naar 2026. De genoemde bedragen voor de varianten 1, 2 en 3 zijn afgeleid van de genoemde begroting. Ze zijn slechts ter indicatie om kosten van de varianten onderling te vergelijken. Pas na besluitvorming over de variant door college en de raad kan een definitieve begroting opgesteld worden.

In de stichtingskosten zijn geen kosten opgenomen voor herbestemming van het complex en realisatie of aanpassing van de infrastructuur zoals wegen, fietspaden, kabels, leidingen en groenvoorzieningen.

Zodra de exacte investering in kaart is gebracht, wordt een aanvraag via de kadernota of een separaat raadsvoorstel aan uw raad voorgelegd.

Duurzaamheid
Bij restauratie en herbestemming wordt een integraal verduurzamingsplan voor het complex gemaakt en uitgevoerd volgens de richtlijnen van de Stichting Erkende restauratiekwaliteit Monumentenzorg.

Communicatie en participatie
Het college realiseert zich dat het volledig herstellen van molen De Hoop voor veel inwoners van Sint Laurens een langgekoesterde wens is en dat de voorkeursvariant van het college afwijkt van het oorspronkelijke burgerinitiatief. We zien echter nog steeds mogelijkheden om een landmark te maken van deze plek, in samenwerking met het dorp. Een zorgvuldige toelichting op de gemaakte afweging en de belangen die daarbij zijn betrokken, vraagt daarom nadrukkelijk aandacht in de communicatie naar inwoners en betrokken partijen.

Na besluitvorming worden initiatiefnemers, dorpsvereniging en overige belanghebbenden actief geïnformeerd over het besluit en de onderliggende afwegingen. Daarbij wordt ruimte geboden voor gesprek en eventuele vragen.

Bij de uitwerking van variant 2 betrekken we inwoners, dorpsvereniging en andere betrokken partijen nadrukkelijk bij het verkennen van een passende toekomstige invulling van het monument. Het doel is om gezamenlijk te komen tot een herbestemming die recht doet aan de cultuurhistorische waarde van het monument én aansluit bij de wensen en behoeften van Sint Laurens.

Uitvoering
Er zal op een zo kort mogelijke termijn een restauratieplan dienen te worden opgesteld en een te worden opgestart naar de herbestemmingsmogelijkheden van het complex. Dit wordt meegenomen in de integrale wijkaanpak, waarin we de opgaven van Sint Laurens integraal en gebiedsgericht oppakken.

Advies ingewonnen bij adviesorgaan?

  • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
  • Gemeentelijke adviescommissie (ARK)
  • Provincie Zeeland
  • Vereniging de Hollandse molen
  • Vereniging de Zeeuwse molen
  • Adriaanse van der Weel advocaten

Bijlagen

  • Toekomstvarianten rijksmonument 522578
  • Adviezen en standpunten (geanonimiseerd)

Middelburg, 17 november 2026
Burgemeester en wethouders van Middelburg
de secretaris, de burgemeester

Garmt Kolhorn Yvonne van Mastrigt

Scroll naar boven